Circulaire economie vraagt (systeem)interventies

Circulaire economie vraagt (systeem)interventies
library

De economie vraagt om veranderingen die circulair van aard zijn. Alleen de vraag ´hoe we een circulaire economie kunnen realiseren´ is moeilijk te beantwoorden. Wel kunnen we proberen te leren van het voorbeeld van een circulaire economie, namelijk de natuur.

Pearce en Turner

Het denken over de circulaire economie is gestart na een publicatie van Pearce en Turner [1]. In hun artikel gaven ze aan dat een samenleving die niet zorgvuldig met zijn grondstoffen omgaat, eindigt met een milieu dat zich kenmerkt als een stortplaats. De wetten van de thermodynamica leren ons dat energie en materialen constant zijn in gesloten systemen: het open model van onze huidige, lineaire,economie is eindig en kan circulair van karakter worden. De natuur kenmerkt zich door circulaire relaties, liet Kenneth Boulding zien in zijn essay ‘The Economics of the Coming Spaceship Earth’ (1966). Zo zijn er meer publicaties geweest die deze richting op wezen. Jane Jacobs schreef in haar ‘Economy of Cities’ (1969) en later ‘The Nature of Economies’ (2000) al dat we een economie nodig hebben die werkt als de natuur.

Eenvoud versus complexiteit

Daar zitten we dan maar mooi mee. De natuur is complex, is sterk gebonden aan de groeiomstandigheden op een lokatie, is nergens hetzelfde en organismen hebben sterke afhankelijkheden. En wij? Wij houden niet van afhankelijkheid, houden van eenvoud, willen vaak behouden wat er al is en denken dat we steden volgens een vooropgezet plan kunnen ontwikkelen.

Systeemdenkers

Nu heeft Nederland een sterke traditie in het natuurbeheer en daar kunnen we op hoofdlijn al iets van leren. Door dat er in de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw veel systeemdenkers in de wereld van het natuurbeheer waren[2], zijn er heftige discussies gevoerd over principes als: ‘alles is overal, het zijn de condities die bepalen wat er daadwerkelijk groeit’. Uiteindelijk is dit geen axioma gebleken maar een waarneming die in principe klopt: als een stuk grond aan zijn lot wordt over gelaten zal er een vegetatie ontstaan die er past, veelal op basis van zaden die voorradig zijn. Maar belangrijker is een grote lijn van denken die van grote invloed is geweest op de ontwikkeling van het natuurbeheer: van natuurbehoud, naar natuurbeheer en uiteindelijk natuurontwikkeling. Dus van behoud door een spreekwoordelijk ‘hek er omheen’, naar natuurontwikkeling waarbij we de omstandigheden creëren die nieuwe natuur een kans geeft (denk aan de Oostvaardersplassen), het sturen op condities.

Adaptief proces

Het is een mooie metafoor. Van behoud naar beheer naar ontwikkeling van iets nieuws. Dat is wat we met de ontwikkeling van de circulaire economie proberen te doen. De economische crisis bracht een wanhopig streven naar behoud en herstel met zich mee. Het blijkt vaak een zoektocht naar optimalisering van beheer van het bestaande. Dat vraagt maatregelen om uitwassen tegen te gaan, zoals de excessieve bonuscultuur. Maar de natuur kent geen herstel van eerdere situaties, de natuur zal zich opnieuw ontwikkelen, mogelijk met elementen uit het eerdere systeem. Natuur is niet destructief, noch efficiënt noch gericht op herstel. Het is veel meer een adaptief proces, de natuur past zich aan bij de nieuwe, veranderde condities en ontwikkelt zich op basis daarvan.

Ecomimicry

Circulaire economie wordt veelal gekarakteriseerd als een ‘living system concept’ en krijgt dan ook een inhoud die veel overeenkomsten heeft met die levende systemen: sluiten van kringlopen, afval is voedsel, de organisatie als ecosysteem, natuurlijk leiderschap, het metabolisme van de stad/regio etc. Daarmee wordt een taal gebruikt en wordt gezocht naar de betekenis ervan voor economische systemen. Het gaat dus over een systeembenadering. Dat begrijpen doet een groot beroep op ons inzicht in het functioneren van natuurlijke systemen en de creatieve en intellectuele kracht om die kennis en inzichten te vertalen naar het economisch systeem.

Voor mij is een belangrijke lering uit de natuur: het sturen op condities. Zoals de condities bepalen welke ontwikkelingen in ecosystemen zich voordoen, zo kunnen we ook de condities scheppen die zorgdragen voor een ontwikkeling van de circulaire economie. Als die systeemverandering dan tot stand komt, dan kunnen we er op vertrouwen dat de afhankelijkheidsrelaties, terugkoppelingsmechanismen (feedback-loops) en maatschappelijke context, voldoende sturend zijn. Natuurlijke systemen functioneren zonder regels of sturing (van bovenaf), in principe kan dat ook in een circulaire economie die als systeem hoogwaardig functioneert. Dat vraagt nauwkeurig nadenken over de condities en de wijze waarop daarmee gestuurd wordt. De ecologie als leermeester, vandaar dat ik spreek over ‘Ecomimicry’.

Zo beschouw ik de inkoopkracht van de overheid en bedrijven als een belangrijke vorm van conditiesturing. Als die kracht optimaal wordt ingezet, dan zal in de lokale en nationale economie de ontwikkeling naar circulaire economie een flinke impuls krijgen. Economie gaat over business en circulaire economie brengt nieuwe business modellen met als effect uiteindelijk een krachtige stap richting duurzame ontwikkeling. Duurzaamheid is daarmee een effect en niet persé een doel!

Denken en doen in de circulaire economie vraagt dus vooral interventies op systeemniveau, gericht op de creatie van groeicondities. Met de huidige sturingsmodellen, die ontstaan zijn in de lineaire economie werken we veelal aan behoud van het bestaande, de veilige basis van ons bestaan. In de circulaire economie werken we aan een sterk zelfsturende systeeminnovatie!

[1] Pearce, D.W., Turner, R.K. (1990) Economics of Natural Resources and the Environment. Harvester Wheatsheaf, London

[2] Mechtild de Jong verklaart dit ondermeer aan de plaatsing van enkele van deze wetenschappers bij de militaire inlichtingendienst voor en na WO2, waar systeemdenken nodig was om encryptie toe te kunnen passen en te komen tot juiste interpretaties. M. de Jong (2002), “Scheidslijnen in het denken over natuurbeheer in Nederland” (PhD diss.), Delft University of Technology

Ecology_and_economy.pdf Read more
There are no matches yet. Match to this library
No people have been matched yet. Match people here

Do you want to comment on this library item?